در موزهی هرمیتاژ سنپترزبورگ، پشت شیشهای محافظ، تکهای پشمِ رنگشده با بیستوپنج قرن سن خوابیده است: فرش پازیریک؛ کهنترین فرش گرهشدهی جهان که در یخهای سیبری پیدا شد و پژوهشگران دستِ بافندهاش را ایرانی میدانند. در آن سوی دنیا، در موزهی ویکتوریا و آلبرتِ لندن، فرش هزارتوی اردبیل سالهاست هر روز بازدیدکننده دارد. میان این دو اثر و هزاران فرش دیگر که از موزههای پاریس تا حراجهای نیویورک پراکندهاند، یک خطِ روایتِ پیوسته وجود دارد: فرش ایرانی؛ شعری که این سرزمین گره به گره سروده است و هنوز هم میسراید.
از پازیریک تا اوج صفویه
بافتن در فلات ایران پیشینهای دارد که از خودِ تاریخِ ثبتشده نیز کهنتر است؛ در سنگنبشتهها و الواح هخامنشی از کارگاههای سلطانی و گروههای بافنده سخن رفته است. اما نقطهی عطفِ اسناد، همان فرش پازیریک است: قطعهای با نقش سواران و آهو، بافتِ ظریف و پشمِ رنگشده که حدود پنج قرن پیش از میلاد بافته شده و حفاظت یخ، آن را برای ما نگه داشته است. قرنها بعد، صفویه این هنر را به اوج رساند: تبریز، کاشان و اصفهان کارگاههای سلطانی داشتند؛ نقاشانِ دربار به طرحسازی فرش آمدند؛ و تجارت جهانی راه افتاد. فرش اردبیل، بافتهی سال ۹۴۶ قمری (۱۵۳۹ میلادی) و امضای «مقصود کاشانی»، مشهورترین فرش جهان شد؛ اثری که دوقلویش در موزهی لسآنجلس است. فرشهای ابریشمین صفوی حتی به دربار لهستان راه یافتند و بعدها جهان آنها را با نام «پولونیز» شناخت. و در همان روزگار، کشتیهای هلندی فرش را از بندرعباس به آمستردام میبردند؛ همان ماجرایی که در نوشتهی «از اصفهان تا آمستردام» این نشریه خواندید؛ فرشهایی که روی میز نقاشان هلندی پهن شدند و در قابهای ورمیر و تربورخ جاودانه شدند.
جغرافیای فرش؛ هر شهر، یک لهجه
هر کانون فرشبافیِ ایران لهجهی خاص خود را دارد. تبریز با نقشهای محکم و رنگهای شجاع؛ کاشان با قالیهای لطیفِ گلدار؛ اصفهان با ترکیب نقش و لچکترنج؛ قم با فرشهای ابریشمِ نرم و درشت؛ کرمان با طرحهای خیالی؛ نائین با حاشیههای مشکی و آبیِ معروف. و بیرونِ شهرها، عشایر: قشقاییها با نقشهای هندسیِ شیر و رنگهای چشمگیر؛ بلوچها با سرخهای عمیق و سیاه. فرش شناسنامه دارد؛ اهل کار از پشتِ کار میفهمند بافنده ترکمن بوده یا یزدی، عشایر بوده یا شهری. و در میان این لهجهها، بعضی لقب گرفتهاند: بیجار بهخاطر استحکام و پرزدارِ مشهورش «فرشِ صدساله» لقب گرفته و همدان و سنندج هر کدام با مکتبِ خود، سهمی در این نغمهی زمینی دارند. این تنوع از جادهی ابریشم و مردمی میآید که هر کدام خاطرهی سرزمین خود را در نقشها نگه داشتند.
زبانِ نقشها
نقشهای فرش، واژهنامهی رمزی این هنرند. «بتهجقه»؛ همان لچک معروف که جهان با نام «پایسلی» میشناسد؛ از سروِ خمیده گرفته شده و روایتهایش از «سرِ خمیدهی فروتنی» تا «غنچهی ناگشودهی ایستادگی» را در بر میگیرد. «گل شاهعباسی»؛ اسلیمیهایی که جهانی را به هم گره میزنند. «درخت زندگی» که از اسطورههای کهن تا امروز سرسبز مانده است؛ «نقش میدان» که مستقیم از میدان نقش جهانِ اصفهان به دارِ قالی رفت؛ و طرح «باغچه»، یادگار پردیسهای ایرانی؛ چون فرش در جوهرِ خودش، باغی همیشهبهار است؛ باغی که در زمستان هم زیر پای آدمی شکفته میماند. خودِ واژهی «پارادایس» در زبانهای اروپایی از «پردیس» فارسی آمده است؛ و فرش، باغِ جیبیِ همان پردیس است؛ باغی که تا ابد فصل ندارد.
فرش در زندگی ایرانیان
برای ایرانیان، فرش هرگز فقط کفپوش نبوده است. در خانههای قدیمی، فرشِ دستباف، لایهی اولِ خاطرهی خانه بود: بچهها زیرش قایممیک بازی میکردند، تازهعروسها اولین فرش را از خانهی مادر میآوردند و فرشِ کهنه، مثل عضو خستهی خانه، تا آخرین نفس رفو میشد و کنار گذاشته نمیشد. در عروسیهای عشایری، دارِ قالی بخشی از جهیزیه و حتی بخشی از مراسم بود؛ دخترِ بافنده، با مهارتش برای زندگیِ تازهاش سهم میساخت. فرشهای نماز، سجادههای ابریشمی و فرشهای کوچکِ سفره، این هنر را از کفِ خانه تا آیینِ روزانه بردند. اگر از یک خانوادهی ایرانی بخواهید عکسِ خانهی مادربزرگش را نشان دهد، جایی در آن قاب حتماً یک فرش دیده میشود؛ چون خانه بدون فرش، در این سرزمین، ناتمام حس میشد.
چند عدد که بدانید
| موضوع | عدد |
|---|---|
| سنِ فرش پازیریک، کهنترین فرش جهان | حدود ۲۵ قرن |
| گره در هر متر مربع از یک فرش رج۵۰ | بیش از یک میلیون گره |
| زمان بافت یک فرش خوبِ متوسط | ۸ ماه تا چند سال |
| ثبت جهانیِ یونسکو (کاشان و فارس) | سال ۲۰۱۰ میلادی |
رنگ از زمین، جان از گره
رنگهای اصیل فرش از خاک و گیاه میآیند: روناس، ریشهای که قرمزِ خونِ کبوتری میدهد؛ اسپرک برای زرد؛ نیل برای آبی؛ پوست گردو برای قهوهای؛ برگِ مو برای سبزِ دودی. رنگرزیِ گیاهی هنوز در کارگاههایی در یزد و کرمان و روستاهای فارس زنده است و رازش سینهبهسینه رسیده است؛ رنگِ گیاهی با نورِ سالها پیر میشود اما نمیمیرد؛ به آن «پاتینه» میگویند و همان است که فرش کهنه را گرانتر از نو میکند. و اما جانِ فرش: گره. گرهِ فارسی (نامتقارن) دقیقتر و ظریفتر است و در بهترین کارها به رجهای پنجاه و بالاتر میرسد؛ یعنی در هر متر مربع، میلیونها گره. بافندهی چیرهدست روزی چند هزار گره میزند؛ فرشِ درشتِ ابریشم، سالها زیرِ دار میماند و گاه چشمِ بافنده را. برای همین فرش از پشت خوانده میشود؛ مثل شعری که از هر مصراعش صدایت میکند.
بازار جهانی و آینده
فرش دستباف ایرانی امروز بازار سختی دارد: رقبای ماشینی، کپیِ نقشها، تحریمها و بیثباتیِ ارز. اما هنوز هم در بزرگترین حراجهای جهان، قالیهای تاریخی ایرانی رکورد میزنند و خانههای حراج ساتبی و کریستی از آنها با عناوین افتتاحیه استفاده میکنند. در سال ۲۰۱۰، یونسکو مهارتهای سنتی قالیبافی کاشان و فارس را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس جهان به ثبت رساند؛ به رسمیت شناختنی جهانی برای هنری که خانوادههای بسیاری هنوز از آن نان سفره میکنند. نکتهی مهم برای خریدار امروز این است: فرش فقط کالا نیست؛ داراییِ هنری است؛ مثل هر اثر اصیل، با گذرِ سالها ارزان نمیشود. و برای خانهی مدرن هم دیگر فرش «روپوشِ مبل» نیست؛ عنصری هنری که طراحان دنیا دوباره کشفش کردهاند؛ یک تکهی مرکزی، یک نقاشیِ زیر پا. جالب آنکه این کشف دوباره در داخل ایران هم جریان دارد: نسل تازهای از طراحان و کارگاههای کوچک مستقل، نقشهای کهن را با پالتِ مینیمالِ امروز ترکیب میکنند؛ فرشهای دیواری، قطعاتِ کوچکِ مناسب آپارتماننشینی و سفارشهای شخصیسازیشده برای خانههای مدرن. یعنی همان داستان هزارساله، با لهجهی امروز؛ و این، دقیقاً نشانهی آن است که این هنر، موزهای نشده است.
برای دیدن و برای خریدن
برای آغاز، هیچجا بهتر از موزهی فرش تهران نیست؛ یکی از غنیترین موزههای جهان در این هنر، با کارهایی از قرن پانزدهم تا امروز، در دلِ تهران، کنار موزهی هنرهای معاصر. اگر هم راهتان به کاشان یا یزد افتاد، کارگاههای کوچک را ببینید؛ دارِ قالی و بافندهای که با شمارشِ بیصدا، رج به رج پیش میرود، یکی از آرامترین صحنههای جهان است. و اگر خرید در سر دارید، سه چیز را به خاطر بسپارید: اصالت را از پشتِ فرش بخواهید، نه از برچسب؛ رنگِ گیاهی را با چشمِ سالها بسنجید؛ و عجله نکنید؛ فرشِ خوب مثل دوستیِ خوب، پیدا شدنش صبر میخواهد.
فرش ایرانی نقالی است که حرفش را با گره میزند؛ هر رج، یک مصراع؛ و هر نقش، باغی که پاییز ندارد.