گرجستان کشوری است که گویی تاریخ نمیتوانسته تصمیم بگیرد آن را به کجا تعلق بدهد؛ آسیا یا اروپا؟ شرق یا غرب؟ پاسخ این است: هر دو. و همین دوگانگی، جذابترین چیز درباره آن است.
این کشور کوچک در قفقاز جنوبی، میان دریای سیاه، روسیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکیه جای گرفته است. جمعیتش حدود ۳٫۷ میلیون نفر است، اما تاریخش به اندازه امپراتوریهای بزرگ سنگینی میکند.
تاریخ گرجستان در یک نگاه
گرجستان یکی از کهنترین تمدنهای جهان است. حدود سه هزار سال پیش از میلاد، اقوام پروتوکارتولی در این سرزمین میزیستند. نخستین دولت متحد گرجی، پادشاهی کولخیس بود؛ همان سرزمینی که یونانیان افسانه یاسون و پشم زرین را از آن ساختند. در قرن نخست میلادی، گرجستان به یکی از اولین کشورهایی تبدیل شد که مسیحیت را دین رسمی خود دانست؛ سال ۳۳۷ میلادی. این تصمیم تا امروز هویت گرجستان را شکل داده است.
عصر طلایی و افول
قرن یازدهم تا سیزدهم، عصر طلایی گرجستان است. ملکه تامارا در این دوره فرمان راند؛ زنی که امپراتوری گرجی را به اوج قدرت رساند و هنوز نماد ملی این کشور است. در همین روزگار بود که شوتا روستاولی حماسه «پلنگپوش» را سرود؛ اثری که امروز شاهکار ادبیات گرجی شمرده میشود. سپس مغولان آمدند و همهچیز را ویران کردند و پس از آنان، عثمانیها از غرب و صفویان از شرق این سرزمین را بارها زیر فشار گذاشتند.
از الحاق به روسیه تا استقلال مدرن
در سال ۱۸۰۱ گرجستان به امپراتوری روسیه ملحق شد؛ تصمیمی که هنوز میان گرجیها بحثبرانگیز است. از ۱۹۲۱ تا ۱۹۹۱ بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود و پس از استقلال، داستانش آمیزهای از انقلاب رز، جنگ ۲۰۰۸ و تلاش برای دموکراسی بوده است.
چه چیزی گرجستان را یکتا میکند؟
خط گرجی یکی از کمنظیرترین الفباهای جهان است؛ گرد، شاعرانه و کاملاً بومی. خاچاپوری و خینکالی و شرابی که سابقهای بیش از هشت هزار سال دارد، بخشی از زندگی روزمره است. کلیساهای سنگی قرون وسطایی در دل کوههای قفقاز، بالکنهای چوبی رنگارنگ تفلیس و موسیقی چندصدایی که در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شده، همه کنار هم تصویری میسازند که هیچجای دیگر جهان تکرار نمیشود.
پیوند گرجستان با ایران؛ زاویهای که کمتر دیده میشود
برای مخاطب پرشین پلتفرم این نکته اهمیت ویژه دارد: گرجستان و ایران پیوند تاریخی عمیقی دارند که کمتر درباره آن گفتوگو میشود. شاه عباس صفوی در سال ۱۶۱۵ تفلیس را تصرف کرد و بخشی از جمعیت آن را به ایران کوچاند؛ هنوز در برخی روستاهای ایران اقوامی با ریشه گرجی زندگی میکنند. رستمخان، سردار نامدار دوره قاجار، گرجیتبار بود و نظامی گنجوی در «اسکندرنامه» از گرجستان و ملکه تامارا یاد کرده است. امروز نیز گرجستان یکی از مقاصد اصلی مهاجران ایرانی است و جامعه ایرانی تفلیس از فعالترینها است.
گرجستان امروز
تفلیس امروز شهری است که گذشته و حال در آن کنار هم زندگی میکنند؛ کارگاههای دیجیتال و کافههای نوپا در محلههایی که معماری قرن نوزدهم هنوز بر آنها حاکم است. برای ایرانیان، ویزای آسان، هزینه زندگی مناسب و مسیر هوایی کوتاه، گرجستان را به یکی از واقعیترین گزینهها برای شروع یک تجربه مهاجرتی تبدیل کرده است؛ چه برای کار و چه برای زندگی آرامتر.
گرجستان را نه با اندازهاش بسنجید، با عمقی که دارد؛ کشوری کوچک با هشت هزار سال شراب و سیصد روز آفتاب.
در شمارههای بعدی مجله، تاریخ پیچیده گرجستان و پیوند آن با ایران را جداگانه بررسی میکنیم و فیلم «نارنگیها» را بهعنوان دریچهای برای فهم قفقاز معرفی خواهیم کرد.